Đó là câu chuyện ít ai ngờ, rằng một cây cầu dựng lên vào thế kỷ thứ 14 đã trở thành điểm khởi tạo cho một thị tứ sầm uất, mà nay là di sản của thế giới.

Khi tuyến thương mại Đông – Tây hình thành thời Trung Cổ, kết nối Địa Trung Hải với các vùng nội địa Bosnia, một cây cầu được bắc qua sông Neretva, đoạn uốn quanh chân núi Hum và chảy xuôi từ Bắc xuống Nam.

Treo trên những sợi xích sắt, cây cầu gỗ -thường rung lắc dữ dội lúc gió lớn, nhưng vẫn giúp bao người đi lại thuận tiện hơn những tuyến đường vòng. Bên cầu, một khu chợ họp ở bờ Đông, dần dần mở rộng thành một vùng dân cư, vươn sang cả bờ Tây.  

Bắc cầu vồng trắng

Là điểm chiến lược trên tuyến giao thương huyết mạch, cầu gỗ được trông coi cẩn thận, rồi vì đó, vùng thị tứ quanh cầu được gọi là Mostar, vùng đất của những người giữ cầu.

Tiếng địa phương “most” có nghĩa là “cầu”, song không ai rõ cầu gỗ kia tên gì. Nhưng khi kiến trúc sư Mimar Hayruddin vào năm 1566 dựng một cầu đá thay cho cầu gỗ, người ta vẫn gọi công trình mới là Stari Most, nghĩa là “cầu cũ”!  

mostar va mot cay cau cu

Hayruddin đã sử dụng kỹ thuật học được từ người thầy nổi tiếng Mimar Sinan – tác giả của nhiều di sản đền đài Ottoman ở Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay – để xây cầu đá không có bệ móng. Trụ đóng ở hai bờ nối với các tường cánh dựng ôm theo vách đá bên sông trở thành một hệ chịu lực độc đáo. Từ đó, vươn ra nhịp cầu cong thành vòm tròn duyên dáng bắc qua sông.

Công trình có hai tháp pháo đài bảo vệ ở hai đầu: tháp Halebija ở bờ đông và tháp Tara ở bờ tây.   Phải mất 9 năm, Hayruddin mới hoàn tất được cây cầu rộng 4m, dài 30m và cao hơn 20m so với mặt sông. Sử dụng vật liệu là đá trắng tenelija của địa phương và một loại vữa có thành phần là lòng trắng trứng, công trình nhanh chóng trở thành một kỳ quan đương thời, được ca ngợi trong các tác phẩm thơ văn như một chiếc cầu vồng. Suốt nhiều thế kỷ sau đó, Stari Most được xem là công trình tiêu biểu cho kiến trúc Hồi giáo vùng Balkan.  

Nối đôi bờ vàng

Nhưng vào ngày 9.11.1993, giữa cuộc nội chiến Nam Tư chồng chéo phe phái, kiệt tác của Hayruddin bị pháo kích của quân đội Croatia phá hủy. Toàn bộ vòm cầu trắng 427 năm tuổi đổ sụp xuống dòng Neretva.

Như bất kỳ điểm trọng yếu nào của Bosnia & Herzegovia, thành phố Mostar cổ kính với những ngôi nhà gạch vàng lợp mái đỏ cũng bị tàn phá trong các cuộc tấn công quân đội Nam Tư và các lực lượng kháng chiến gốc Serb và Croat bản địa.  

Mostar va mot cay cau cu

Hòa bình trở lại với Bosnia & Herzegovia vào tháng 12.1995. Và đến năm 2004, với nguồn tài trợ của UNESCO, những viên đá của cây cầu cổ bị đánh sập đã được vớt lên từ lòng sông. Rồi các kiến trúc sư Thổ Nhĩ Kỳ đến, dùng kỹ thuật Ottoman để phục dựng lại cầu bằng loại vữa trộn lòng trắng trứng gắn giữa những viên đá, nối lại cầu Stari Most bắc qua sông Neretva, nối lại khu phố có đông dân Croat theo Công giáo và khu phố có đông dân Bosniak theo Hồi giáo.  

Năm 2005, cầu đá trắng Stari Most cùng quần thể chợ cổ quanh đó được UNESCO công nhận Di sản Thế giới. Rồi 7g tối một ngày tháng 7 năm ngoái, đoàn chúng tôi đến bờ sông Neretva, kịp nhìn thấy cầu Stari Most vàng rực lên trong ánh chiều tà.

Bên dòng sông trong soi bóng mây trời và cỏ cây miên man đôi bờ đá vôi cheo leo, những tia nắng cuối ngày vẫn hắt lên trên từng gờ đá ánh sáng óng ả như của 400 năm trước, như khi Stari Most mới nối đôi bờ sông thẳm, như chưa từng có những thăng trầm lịch sử, như chưa từng có bom đạn chiến tranh.  

Nếu bạn có một lần ghé Mostar, hãy nhớ đặt chân mình lên cầu cũ Stari Most và nghe trăm năm lịch sử vọng về trong mỗi bước chân.

THẾ KỶ